Bảo tàng làng 'bé tí'

0:00 / 0:00
0:00
TP - Trong dịp đi tìm bối cảnh cho bộ phim độc lập, chúng tôi tình cờ phát hiện một “bảo tàng làng” ở xã Yên Mỹ, Thanh Trì, Hà Nội.

Bảo tàng chỉ có diện tích hơn trăm mét vuông nhưng chứa đựng nhiều câu chuyện thú vị. Những người nông dân ở đây đã biến “Nhà văn hóa” thôn thành một địa chỉ văn hóa thực sự, thậm chí có thể thu hút khách tham quan.

Bảo tàng là một chứng chỉ văn hóa

Một người thầy của tôi, tiến sĩ Jules Bucheron, người sinh ra và lớn lên ở Lille, một thành phố chỉ lớn thứ tư ở Pháp nhưng có bề dày văn hóa với dày đặc các bảo tàng lớn nhỏ hơn một lần mách chúng tôi: để đánh giá đời sống văn hóa ở một vùng, không gì tốt hơn là tìm đến các bảo tàng, bảo tàng chính là một loại chứng chỉ văn hóa, chỗ nào nhiều “nouveau rich” (nhà giàu mới nổi) thì thường không nhiều bảo tàng đâu!

Bảo tàng làng 'bé tí' ảnh 1

Một góc Nhà truyền thống làng Yên Mỹ

Thật mừng vì mấy năm đổ lại đây, ngoài các bảo tàng của nhà nước, số lượng bảo tàng tư nhân ở Việt Nam đang ngày một nhiều lên. Tôi khá có cảm tình với mô hình bảo tàng này vì tính chất cá nhân và sự sinh động của nó. Ở đây, ta có thể khám phá ra nhiều điều, thậm chí nhiều số phận mà nếu đặt ở trong tương quan một bảo tàng mô hình lớn rất dễ bị nhòe đi, ẩn đi giữa những câu chuyện được xếp theo lớp lang, niên đại...

Ở bảo tàng xã Yên Mỹ, thứ khiến tôi dừng thời gian ngắm nghía lâu nhất chính là mấy mảnh nhôm được gọi là “trai vét nồi cơm” làm từ mảnh xác máy bay Mỹ rơi ở làng Ngọc Hà, Ba Đình, Hà Nội vào năm 1972. Bà Trần Thị Huệ (sinh năm 1953, nhà ở xóm 7 xã Yên Mỹ), người tình nguyện trông bảo tàng miễn phí giải thích: ngày trước mọi nhà đều nấu cơm bằng nồi gang, đun bếp rơm hoặc củi, cơm luôn có cháy. Khi xới cơm người ta dùng hai cái đũa to vót bằng tre gọi là đũa cả, nhưng lúc đánh cháy ở nồi cơm thì cần một dụng cụ sắc và bén hơn. Thường người dân sẽ dùng cái muôi múc canh bằng nhôm (trước đây đồ dùng bằng inox không phổ biến), muôi nhà nào vét cháy nhiều sẽ vẹt đi cả mảng. Cho nên, có người đi lính về, nghĩ đến việc lấy vỏ máy bay (là một loại vật liệu siêu bền) mài thành hình tứ giác trên nhỏ dưới to, dùng cậy cháy rất nhanh và sạch.

Đạo diễn Trần Tuấn Anh nghe xong câu chuyện này lập tức có ý định thay đổi một phân đoạn trong kịch bản phim. Theo anh, không có hình ảnh hàn gắn nào, không có biểu tượng sức sống nào mạnh mẽ và chính xác hơn một mảnh máy bay ném bom của “phía bên kia” sau trở thành dụng cụ vét nồi cơm của “phía bên này”.

Bảo tàng làng 'bé tí' ảnh 2

Bà Huệ giới thiệu chiếc cối xay thóc bằng đá nay đã hoàn toàn biến mất trong đời sống của nông dân

Ở cái bảo tàng “bé tí” này, chúng tôi còn thấy rất nhiều thứ mà ngay cả với mấy 8X trong đoàn cũng xa lạ, ví dụ: chạn bát đan bằng nan tre, điếu bát (loại điếu để hút thuốc lào, hình tròn), kẻng báo động máy bay Mỹ (hình nón), mâm gỗ (có cả hình tròn và hình chữ nhật), cối giã gạo, cối xay bột (đều làm bằng đá)... Tất cả đều là những vật dụng sinh hoạt thường ngày trong các gia đình nông thôn. Một vài thứ khác, gắn với thời bao cấp, là minh chứng khá giả một thời thì chúng tôi đã gặp nhiều ở những quán cà phê mang hơi hướng hoài cổ như: đài cát-xét chạy băng, máy khâu năm bướm, quạt con cóc, quạt tai voi v.v...

Đi từng ngõ, gõ từng nhà để xin hiện vật

Thành lập từ tháng 1/2019 với diện tích khoảng 150m2, bảo tàng làng Yên Mỹ có tên khai sinh là “Nhà truyền thống”, được cải tạo, chuyển đổi từ Nhà văn hóa B thôn 2. Theo bà Huệ, ý tưởng thành lập Nhà truyền thống có từ chục năm trước. Người đóng vai trò quan trọng khi đó là ông Nguyễn Viết Hùng, nguyên Phó Chủ tịch UBND xã Yên Mỹ. Đến nay, ông Hùng đã chuyển công tác nhưng vẫn tích cực tham gia vận động bà con quyên góp cho bảo tàng.

Lúc khánh thành, bảo tàng chỉ có khoảng 200 hiện vật, đa số là những vật dụng, kỷ vật gắn bó với cuộc sống lao động sản xuất chiến đấu của nhân dân. Đến nay, số lượng hiện vật đã tăng lên hơn 300, trong đó có nhiều hiện vật trên trăm tuổi như: chiếc chõ sành dùng để đồ xôi được sử dụng từ đầu thế kỷ 20; vò sành đựng mắm tép đã truyền qua năm thế hệ?

Ông An Đức Độ (80 tuổi, xóm 10 xã Yên Mỹ), một trong số những người tham gia xây dựng bảo tàng từ những ngày đầu và đã hiến tặng 24 hiện vật cho biết: Để có hiện vật trưng bày trong bảo tàng, chúng tôi đã đi từng ngõ, gõ từng nhà vận động bà con hiến tặng hiện vật. Đa số mọi người đều vui vẻ hiến tặng, một số gia đình chưa nỡ rời xa những kỷ vật đã gắn bó nhiều năm thì cũng hẹn một ngày nào đó sẽ tự tay mang đến.

PGS.TS Đặng Văn Bài, nguyên cục trưởng cục di sản văn hóa (bộ văn hóa- thể thao và du lịch)

Các bảo tàng tư nhân sẽ là điều kiện để xã hội hóa, thu hút nhiều người đến tham quan, học tập và là điểm du lịch hấp dẫn. Nếu mỗi địa phương có 3 bảo tàng tư nhân, mỗi bảo tàng kéo dài được 1 tiếng cho khách du lịch tham quan thì chúng ta có khả năng sẽ thêm được một đêm khách lưu trú qua đêm”...

Câu chuyện của ông Độ khiến tôi nhớ lại lời kể của một tay buôn đồ cổ ở Hà Nội: Sở dĩ giá đồ cũ - cổ mấy năm nay có nhích lên là vì nhiều người bắt đầu thích trang trí nhà cửa, quán xá bằng những thứ vintage (đồ cũ, mang hơi hướng hoài cổ), người dân cũng bắt đầu ý thức được giá trị của những thứ “vứt đi”, cho nên không dễ dàng cho, biếu, tặng hoặc bán với giá đồng nát.

Trước đó, biết nhà ông Trần Văn Thụy (77 tuổi, xóm 7 Yên Mỹ) có chiếc chĩnh 6 tai được cho là có niên đại từ thế kỷ 17, nhiều tay buôn đồ cổ đã muốn mua nhưng ông Thụy không bán. Về sau, được vận động, ông Thụy đã tình nguyện hiến tặng cho bảo tàng.

Khi bảo tàng bắt đầu có khách viếng thăm, nhiều người dân bắt đầu lục tìm trong nhà, kho những thứ đồ cao tuổi đem tặng. Bà Huệ kể: chiếc mâm gỗ hình chữ nhật có từ thế kỷ 19 là của gia đình cụ Đặng Văn Quế ở xóm 2 sử dụng trong giỗ chạp; chiếc điếu bát hút thuốc lào hơn trăm tuổi là của cụ Thọng (hơn 90 tuổi) ở xóm 6; chiếc chum sành còn nguyên núm, nắp đậy là của gia đình ông Dạng ở xóm 9 có thể chứa được vài tạ thóc; cái cân 2 tạ chuyên dùng để cân lợn cung cấp cho chiến trường của nhà ông Trần Đình Lập; chiếc xe đạp Hữu Nghị được nhà nước bán phân phối cho ông Nguyễn Văn Nam - Chủ tịch UBND xã Yên Mỹ năm 1957 - 1960, trong thời chiến tranh, chiếc xe này được dùng làm xe thồ tải gạo vào chiến trường...

Vui chuyện, bà Huệ cầm một cái liễn sành men trắng hoa xanh giới thiệu: cái này là của nhà tôi, cũng hơn trăm tuổi rồi, từ lúc tôi về làm dâu (năm 1971) nhà đã dùng để đựng cơm mang ra đồng, sau thì dùng đựng mỡ, muối cà... nói chung rất đa năng!

Những ký ức lịch sử

Tôi không chắc bảo tàng làng Yên Mỹ đã được coi là bảo tàng nhỏ nhất nước chưa, nhưng so với nhiều bảo tàng tư nhân tôi đã từng đi qua như: bảo tàng Đồng Đình (Đà Nẵng), bảo tàng nhà Việt (Hội An), bảo tàng vũ khí (Vũng Tàu), Bảo tàng Không gian văn hóa Mường (Hòa Bình), bảo tàng Gốm cổ Gò Sành Vijaya - Bình Định (Bình Định), bảo tàng Kỷ vật chiến tranh (Nam Định)... thì quy mô hơn trăm mét vuông của nó đúng là bé hạt tiêu thật.

“Chim sẻ nhỏ nhưng ngũ tạng đều đủ”, bảo tàng làng Yên Mỹ đã tái hiện được phần nào tập tục sinh hoạt của người dân ở đây từ nhiều thế kỷ trước.

Ông Đô kể: “Làng tôi xưa kia giống như ốc đảo, một năm có ba tháng lụt lội chìm trong nước nên nhà nào cũng có thuyền, đàn ông, đàn bà, trẻ nhỏ đều biết đánh bắt cá”. Đó là lý do vì sao ở góc trưng bày có thuyền thúng, thuyền to, trong những dụng cụ sinh hoạt có vô vàn đơm, đó, giỏ, lưới...

“Trong trường hợp Nhà Truyền thống không kịp xây dựng thì chỉ độ dăm ba chục năm nữa, làng quê ở đây sẽ hoàn toàn đô thị hóa. Tất cả đều là nhà cao tầng và phố xá thì những hiện vật sành sứ, đồ gốm, các nông cụ sẽ bị người dân vứt đi. Các thế hệ mai sau cũng dần mất đi những ký ức về đời sống sinh hoạt của cha ông mình. Vì vậy, nhờ những hiện vật này, các cháu sẽ dễ mường tượng hơn về công lao của các thế hệ đi trước”, ông Độ chia sẻ.

Hiện nay, một số trường học trong vùng đã đưa việc tham quan Nhà truyền thống làng Yên Mỹ vào lịch sinh hoạt ngoại khóa để qua đó giáo dục truyền thống cho học sinh.

MỚI - NÓNG
Cậu bé 7 tuổi nối dài thanh âm Gia Rai
Cậu bé 7 tuổi nối dài thanh âm Gia Rai
TP - Cậu bé người Gia Rai 7 tuổi, tay cầm 2 cái xập xèng (tiếng Gia Rai gọi là răng rai) vỗ nhịp nhàng hòa cùng nhịp chiêng của các nghệ nhân. Tiết mục biểu diễn đã mang đến sắc màu sinh động, thể hiện nét văn hóa truyền thống của dân tộc này.
Mùa lễ hội của người Cơ Tu ở Đông Giang, Quảng Nam. Ảnh: Nguyễn Thành
Di sản hát lý của người Cơ Tu
TP - Nói lý - hát lý là nghệ thuật ứng khẩu trong sinh hoạt cộng đồng của người Cơ Tu hết sức độc đáo và ý nghĩa. Di sản phi vật thể quốc gia này được người dân gìn giữ, phát triển, hớp hồn du khách gần xa mỗi mùa lễ hội.
Hàng cây trang bên suối Tà Má thu hút khách đến tham quan du lịch dịp nở hoa. Ảnh: Trương Định
Đồng bào Bana hiến đất mở đường
TP - Nhằm tạo điều kiện cho giao thông đi lại thuận tiện hơn khi vào du lịch suối Tà Má và hướng đến mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng, đồng bào Bana tại thôn Hà Ri, xã Vĩnh Hiệp, huyện Vĩnh Thạnh (Bình Định) đã tự nguyện hiến đất để mở rộng đầu tư xây dựng đường.

Có thể bạn quan tâm

Dâng hương kỷ niệm 234 năm Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế tại Huế

Dâng hương kỷ niệm 234 năm Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế tại Huế

TPO - Lễ dâng hương và kỷ niệm ngày Anh hùng dân tộc Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ lên ngôi và chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa có nhiều ý nghĩa quan trọng, thể hiện lòng tôn kính và tri ân của Đảng bộ, chính quyền, nhân dân tỉnh TT-Huế và TP Huế đối với công lao của người anh hùng dân tộc “áo vải cờ đào”; khơi dậy niềm tự hào, truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của các thế hệ.
Khám phá phiên chợ đêm độc đáo bên di tích Cầu Ngói gần 250 tuổi

Khám phá phiên chợ đêm độc đáo bên di tích Cầu Ngói gần 250 tuổi

TPO - Từ điểm du lịch cộng đồng Cầu Ngói Thanh Toàn chủ yếu phục vụ khách tham quan, du lịch, trải nghiệm vào ban ngày, chính quyền xã Thủy Thanh (thị xã Hương Thủy, tỉnh TT-Huế) cùng ngành văn hóa địa phương đã xây dựng và dần định hình nơi đây là khu vực tổ chức các phiên chợ đêm độc đáo, đậm chất dân dã diễn ra mang tính định kỳ.
37 công trình đoạt giải thưởng Văn nghệ dân gian

37 công trình đoạt giải thưởng Văn nghệ dân gian

TPO - Từ 48 công trình, Hội đồng Chung khảo giải thưởng Văn nghệ dân gian chọn ra 37 công trình xuất sắc nhất để trao giải tại Lễ mừng thọ các hội viên cao tuổi, phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian, trao Giải thưởng Văn nghệ Dân gian năm 2022 được tổ chức ngày 10/12.
Độc đáo Lễ hội 'Mừng lúa mới' của tộc người K’Ho Srê

Độc đáo Lễ hội 'Mừng lúa mới' của tộc người K’Ho Srê

TPO - Tộc người K’Ho Srê vừa tổ chức lễ hội mừng lúa mới, báo hiệu mùa màng đã thu hoạch xong, còn các tộc người khác ở Tây Nguyên cũng đang tất bật dựng cây nêu, ủ rượu cần cho lễ hội long trọng này. Mỗi buôn làng chọn một vài ngày thích hợp để mở hội trong khoảng thời gian từ tháng 12 năm nay cho đến tháng 1 năm sau.